NÂ'İT YAZITINDA EBREHE ve FİLLER

 بسم الله الرحمن الرحيم 

EBREHE VE FİLLERDEN BAHSEDEN NÂ'İT YAZITI 

Fotoğraf: Zahir el-Barikî.

Brepols yayınevi tarafından neşredilen, uluslararası hakemli akademik dergi Semitica et Classica (2025) sayısı içinde yer alan makalelerden biri Yemen/Necrân civarında bulunan Himyerî dilde yazılmış kırık (fragmentary) bir yazıtı ele alıyor. [Semitica et Classica Dergisi 2025 (Cilt 18, s. 295-300)]

Yıllardır İslam tarihine eleştirel yaklaşan bazı tarihçiler, "Güney Arabistan yazıtlarında Ebrehe'nin adı geçiyor ama hiçbirinde fillerden bahsedilmiyor, dolayısıyla Fil Vakası bir efsanedir" iddiasında bulunuyorlardı. Nitekim Ebrehe'nin ismi geçen CIH 541 ve Ry 506 numaralı yazıtlarda fillerden bahsedilmemiştir. Ancak görseldeki Zāhir el-Bārikī ve Christian Julien Robin tarafından 2025'te yayımlanan çalışma, bu iddiayı temelinden sarsabilecek gibi görünüyor.

Makalede Zahir el-Barikî, San'a'nın 50 km kuzeyinde bulunan Yemen'deki küçük bir kasaba olan ناعط Nâit'te keşfedilen parçalı bir Güney Arabistan yazıtının fotoğrafını bir Yemenli muhabirden aldığı ifade ediliyor. 

"𐩱𐩨𐩧𐩠"

"أبره"

"'brh"

"Ebrehe "

Fotoğrafın kalitesi düşük olup okumayı zorlaştırsa da, Ebrehe'den bahsetmesi nedeniyle bu belge yayınlanmaya değer görüldüğü anlaşılıyor.

Yazarlar, bu yazıtın Ebrehe’nin askerî gücünü veya resmî bir icraatını yâd eden bir anıt metni olabileceğini, fillerin de ya ordu unsuru, ya da kraliyet ihtişamının sembolü olduğunu ihtiyatla ileri sürmektedirler. Metin kesin değildir, yazarlar özellikle “hypothetical” (varsayımsal) ifadesini vurgular. Çünkü fotoğraf, metnin sağdan ve soldan kesilmiş, dokuz eksik satırdan oluştuğunu göstermektedir. Üst ve alt kısımlarda eksiklikler olsa da, okunabilir bölümler de mevcuttur.

Himyerî Hânedanlığı (MÖ 110 - MS 525 civarı), Güney Arabistan'da güçlü bir krallıktı ve bilindiği üzere Ebrehe, 6. yüzyılda hükümdarlık yapmış, Hristiyanlığı benimsemiş bir kral olarak tarihe geçmiştir. Bu yazıt, Aksum İmparatorluğu'nun (Etiyopya) hâkimiyeti ele geçirdikten sonraki döneme (yaklaşık MS 525) işaret eder ve muhtemelen bir anıt veya tapınak metni olabilir.

Ayrıca yazıt, Himyerî epigrafisinin nadir örneklerinden biridir ve Ebrehe dönemi hakkında yeni içgörüler sunar. Ancak, daha fazla arkeolojik çalışma gereklidir. 

Belge, özel kullanım için hazırlanmış olup, yayıncı izni olmadan dağıtımı yasaktır (DOI: 10.1484/J.SEC.152651).

Bu yazıtı paylaşmak için Christian Julien Robin'den izin talebinde bulunulmuştu;

bunun üzerine Sayın Zahir el-Barikî tarafından gelen,

bu mailde makalenin müşterek bir çalışma olması hasebiyle hem kendisinin hem de Christian Julien Robin'in ortak bir şekilde onayına bağlı olduğunu belirtip, "Herkesin – yalnızca uzmanların değil – bu makaleye ulaşmayı hak ettiğini düşünüyoruz." diyerek paylaşım için memnuniyetini izhar etmiştir.

Sonrasında gelen bu mailde de

İslâm öncesi eski Arap (hatlarının) yazılarının tamamında – Himyerî ve Cezm hattı dâhil – ‘hurûf-u lîn’ yazılmadığını belirttikten sonra kendisinin ve Robin’in

𐩱𐩡𐩰𐩡𐩠

الفله

şeklinde yazıtta geçen bu kelimenin okunuşu hakkındaki görüşlerinin, yâ-i lîn'i (ياء اللين) takdir edilerek “الفيلة (filler)” şeklinde okunması yönünde olduğunu, ayrıca bu kelime yeni bir örnek olduğu yani ilk kez karşılaşıldığı için ve buna ek olarak beşinci satır da eksik olduğu için “varsayımsal” ifadesinin kullanıldığını ifade etmektedir. Bu varsayımı ise, fil vakası ile muasır saf (özgün) Arap şiiri, Mekke’nin istilasına dair anlatılar ve eski Arap tarihiyle ilgili kıssalarıyla tanınan müellif عبيد بن شريّة Ubeyd b. Şeriyye (ö. 67/686 [?]) ile Yemenli tâbiî وهب بن منبّه Vehb b. Münebbih'in (ö. 114/732) rivayetleri gibi erken dönem rivayetlerinin desteklemekte olduğunu belirtmektedir.

Yani Ebrehe, fil vakası ile meşhur olması nedeniyle bu kelimenin الفيلة "filler" olması varsayımı kuvvet kazanmaktadır.

Yazıtı Türk okuruna ulaştırdığımız için şükranlarını ifade eden Zahir el-Barikî, Makalenin  yalnızca iki hafta önce yayımlandığını, önümüzdeki yıl ve bir sonraki yıl boyunca Güney Arabistan dilleri uzmanlarının metni incelemesini, okumasını ve görüşlerini sunmasını beklediğini dile getirmiştir. 

النص أعجوبة ، من حسن الحظ أن كلمتي أبرهة" والفيلة بقت ونجت."

"Bu metin olağanüstüdür. Gerçekten güzel bir talihlilik olarak “Ebrehe” ve “Filler” kelimeleri korunmuş ve günümüze ulaşmıştır." diyen Zahir el-Barikî, Kur'an'a konu olan ve irhasat nev'inden kabul edilen bu hadiseyi yalanlayanların ve inkâr edenlerin aleyhine olarak yazıtta bazı kısımlarn kırılması ve eksik kalmasına rağmen bilhassa "Ebrehe" ve "Filler" kelimelerinin okunabilecek şekilde bugüne kadar ulaşmasının ancak hıfz-ı ilahi ile olabileceğine işaret etmiştir.

Son olarak da 

Robin’in 2010 yılında yazdığı, Mekke seferinin akla uygun ve tarihsel bir gerçek olduğunu savunarak müsteşriklere karşı tartıştığı bir makalesini paylaşmıştır;

Makaleye buradan ulaşabilirsiniz.

Bu makalede Robin’in temel çıkışı şöyle özetlenebilir; “Ebrehe'nin Mekke’ye seferi, tarihî olarak tamamen reddedilemez; mantıklı ve olasılığa dayalı bir çerçevede değerlendirilebilir.” 

Yazıtta 

𐩱𐩡𐩰𐩡𐩠

الفله

"ʾlflh" (filler) kelimesinin tespiti, Fil Sûresi'nde ashâb-ı fil şeklinde bahsedilen Ebrehe'nin ordusu hakkında ilk somut arkeolojik/epigrafik kanıt olabilecek bir potansiyele sahiptir. Fakat belirtmek gerektir ki bu yazıt, Fil Sûresi’ni tarihsel olarak açıklama iddiası taşımaz; ancak Kur’ân’da zikredilen olayın tarihsel bağlamının hayal ürünü olmadığını gösteren önemli bir arkeolojik arka plan sunar.

Yazıtın metni şöyle;

1. Satır 

𐩥𐩤𐩧𐩱𐩠𐩣𐩥

 وقرأهـمو 

[... ...] w-qrʾ-hmw [... ...]

[... ...] ... ve onların qr'[... ...]

2. Satır

𐩮𐩬] 𐩲𐩥|𐩥𐩬𐩲𐩷𐩣|𐩥𐩺𐩥𐩣...]

صنـ]ـعو ونعطم و يوم ...]

[... ... Ṣn]ʿw w-Nʿṭm w-ywm [... ...]

... San'a] ve Nâit ve [... ...] günü

3. Satır 

𐩥𐩨𐩻𐩡𐩻𐩠𐩥𐩩|𐩺(𐩥)[𐩣]

 وبثلث هـوت يـ(ـو)[ـم] 

[... ...] w-b-ṯlṯ hwt y(w)[m ... ...]

[... ...] ve bu günün üçüncü (günü) [... ...]

4. Satır 

𐩵) 𐩥𐩫𐩡|𐩱𐩦𐩲𐩨𐩠(𐩣)[𐩥])

د) و كل أشعبهـ(ـمـ)[ـو])

[... ...] (d) w-kl ʾs²ʿb-h(m)[w ... ...]

[... ...] ... ve tüm toplulukları [... ...]

5. Satır (Filler)

 [𐩵𐩥𐩫𐩡|𐩱𐩡𐩰𐩡𐩠[𐩣𐩥

دو كل ألفلهـ[ـمو]

[... ...] dw kl ʾlfl-h[mw ... ...]

[... onlar? ...] tüm fillerini [... ...]

6. Satır (Aslanlar) 

𐩱𐩡𐩨𐩱|(𐩨)𐩪𐩱𐩤(𐩥)

 ألبأ (بـ)ـسأقـ(ـو)

[... ...] ʾlbʾ (b)-S¹ʾq(w) [... ...]

[... ...] Sq(w)'da aslanlar [... ...]

7. Satır (Rahmânān) 

𐩧𐩢𐩣𐩬𐩬] 𐩹𐩨𐩪𐩣𐩺𐩬]

رحمنن] ذبـسـمين]

 [... ... Rḥmnn] ḏ-b-S¹myn [... ...]

[... Rahmān] Gökte olan... [... ...]

8. Satır (Ebrehe) 

[𐩨𐩺𐩣𐩬|𐩣𐩡𐩫|𐩪𐩨𐩱] 𐩩𐩪𐩷𐩧𐩥|𐩹𐩬|𐩣𐩯𐩬]𐩵𐩬|𐩱𐩨𐩧𐩠|𐩸] 

 تسطرو ذن مسنـ]ـدن أبره ز[بيمنم ملك سبأ]]

[... ... ts¹ṭrw ḏn ms³n]dn ʾbrh Z[ybmn mlk S¹bʾ ... ...]

[... bu yaz]ıtı Ebrehe Z[ubeymân, Sebe kralı, yazdırdı ...]

9. Satır 

𐩣)𐩥𐩩)

مـ)ـوت)

[... ...] (m)wt [... ...]

 [... Hadra]mevt ... [... ...]

Köşeli parantez içinde yer alan ifadeler kırılmış olan kısımlarda olduğu tahmin edilen ifadelerdir.

Her iki araştırmacıya da bize bu önemli yazıta ulaşma ve yayınlama imkânı tanıdıkları için şükranlarımızı sunarız.

والله أعلم بالصواب 

سبحانك لا علم لنا إلا ما علمتنا إنك أنت العليم الحكيم