EBREHE YAZITLARI (CIH 541 VE Murayğân 1/Ry 506) VE FİL VAKASI

بســمـ الله الرحـمن الرحيمـ

EBREHE YAZITLARI (CIH 541 VE Murayğân 1/Ry 506) VE FİL VAKASI

𐩣𐩡𐩫𐩬 𐩽 𐩱𐩨𐩧𐩠 𐩽 𐩸𐩺𐩨𐩣𐩬

ملكن ابره زيبمن

Ebrehe, iktidarı süresince Fil Seferi öncesinde bazı önemli savaşlar ve anlaşmalar yapmıştır. 

Bunlar kendi hükümranlığı döneminde yazdırılmış olan 6 adet yazıttan anlaşılmaktadır. (Robin, “Arabia and Ethiopia”, s. 285.) 

 

Bunlardan en ayrıntılı olanı M. 543 veya 547-548 tarihli, Sebe’ dilinde yazılmış en uzun yazıtlardan biri olan ve CIH 541 ismi verilen yazıttır.

Ek

Yazıtın metni şöyle;

Dikilitaşın 1. Yüzeyi

1 𐩨𐩭𐩺𐩡 / 𐩥𐩧𐩵𐩱 / 𐩥𐩧𐩢

بخيل / وردأ / ورح

 b-ḫyl w-[r]dʾ w-rḥ—

2 𐩣𐩩 / 𐩧𐩢𐩣𐩬𐩬 / 𐩥𐩣𐩪ـ

مت / رحمنن / ومسـ

 mt Rḥmnn w-Ms¹—

3 ـ𐩢𐩠𐩥 / 𐩥𐩧𐩢 / [𐩤]𐩵𐩪/ 𐩪𐩷𐩧𐩥

ـحهو / ورح /[ قـ]ـدس/ سطرو

 ḥ-hw w-Rḥ [q]ds¹ s¹ṭrw

4 𐩹𐩬 / 𐩣𐩯𐩬𐩵𐩬 / 𐩱𐩬 / 𐩱𐩨𐩧𐩠 / 𐩲𐩸𐩡ـ

ذن / مسندن / أن / أبره / عزلـ

 ḏn ms³ndn ʾn ʾbrh ʿzl—

5 ـ𐩺 / 𐩣𐩡𐩫𐩬 / 𐩱𐩴𐩲𐩸𐩺𐩬 / 𐩧𐩣𐩢𐩯

ـي/ ملكن / أجعزين / رمحش

 y mlkn ʾgʿzyn rmḥs³ |

6 𐩸𐩨𐩺𐩣𐩬 / 𐩣𐩡𐩫 / 𐩪𐩨𐩱 / 𐩥 𐩹𐩧

زبيمن / ملك / سبأ / و ذر

 zb-Ymn mlk((Zbymn)) S¹bʾ w-ḏ-R—

7 𐩺𐩵𐩬 / 𐩥𐩢𐩳𐩧𐩣𐩥𐩩 / 𐩥𐩺𐩣𐩬𐩩

يدن / وحضرموت / ويمنت

 ydn w-Ḥḍrmwt w-Ymnt |

8 𐩥𐩱𐩲𐩧𐩨𐩠𐩣𐩥 / 𐩷𐩥𐩵𐩣 / 𐩥𐩩𐩠𐩣ـ

وأعربهمو / طودم / وتهمـ

 w-ʾʿrb-hmw Ṭwdm w-Thm—

9 𐩩 /𐩥 𐩪𐩷𐩧𐩥𐩱 / 𐩹𐩬 / 𐩣𐩯𐩬𐩵𐩬 / 𐩫𐩤ـ

ت /و سطروا / ذن / مسَندن / كقـ

 t w-s¹ṭrw ḏn ms³ndn kq—

10 𐩪𐩵 / 𐩥𐩠𐩭𐩡𐩰 / 𐩨𐩴𐩸𐩣𐩬 / 𐩺𐩸𐩵

سد / وهخلف / بجزمن / يزد

 s¹d w-hḫlf b-gzmn Yzd

11 𐩨𐩬 / 𐩫𐩨𐩦𐩩 / 𐩭𐩡𐩰𐩩𐩠𐩣𐩥 / 𐩹𐩪ـ

بن / كبشت / خلفتهمو / ذسـ

 bn Kbs²t ḫlft-hmw ḏ-s¹—

12 ـ𐩩𐩭𐩡𐩰𐩥 / 𐩲𐩡𐩺 / 𐩫𐩵𐩩 / 𐩥𐩵𐩱𐩫𐩬

ـتخلفو / علي / كدت / ودأكن

 tḫlfw ʿly Kdt w-dʾ kn

13 𐩡𐩠𐩥 / 𐩭𐩡𐩰𐩩𐩬 / 𐩥𐩤𐩪𐩵 / 𐩥𐩲𐩣𐩠𐩥

لهو / خلفتن / وقسد / وعمهو

l-hw ḫlftn w-qs¹d w-ʿm-hw

14 𐩱𐩤𐩥𐩡 / 𐩪𐩨𐩱 / 𐩱𐩪𐩢𐩧𐩬 / 𐩣𐩧𐩩 𐩥ـ

أقول / سبأ / أسحرن / مرت وـ

 ʾqwl S¹bʾ ʾs¹ḥrn Mrt w-

15 𐩻𐩣𐩣𐩩 / 𐩥𐩢𐩬𐩦𐩣 / 𐩥𐩣𐩧𐩻𐩵𐩣 / 𐩥𐩢ـ

ثممت / وحنشم / ومرثدم / وحـ

 Ṯmmt w-Ḥns²m w-Mrṯdm w-Ḥ—

16 ـ𐩬𐩰𐩣 / 𐩹𐩭𐩡𐩡 / 𐩥𐩱𐩸𐩱𐩬𐩬 / 𐩱𐩤𐩥𐩡ـ

ـنفم / ذخلل / وأزأنن / أقولـ

 nfm ḏ-Ḫll w-ʾzʾnn ʾqwl—

17 ـ𐩬 / 𐩣𐩲𐩵 𐩫𐩧𐩨 / 𐩨𐩬 / 𐩪𐩣𐩺𐩰𐩲 / 𐩥𐩠𐩲𐩬

ـن / معد كرب / بن / سميفع / وهعن

 n Mʿdkrb bn S¹myfʿ w-Hʿn

18 𐩥𐩱𐩭𐩥𐩩𐩠𐩥 / 𐩨𐩬𐩺/ 𐩱𐩪𐩡𐩣 / 𐩥𐩫𐩱

وأخوتهو / بني/ أسلم / وكاـ

 w-ʾḫwt-hw bny ʾs¹lm wk-ʾ—

19 ـ𐩪𐩺𐩥 / 𐩴𐩧𐩠 / 𐩹 𐩸𐩨𐩬𐩧 / 𐩺𐩱𐩰𐩤𐩬 / 𐩨𐩤𐩠 

ـسيو / جره / ذ زبنر / يأفقن / بقه 

 s¹yw Grh ḏ-Zbnr yʾfqn b-qh |

20 𐩣]𐩡𐩫𐩬 / 𐩨𐩣𐩦𐩧𐩤𐩬 / 𐩥𐩠𐩧𐩴𐩠𐩥 / 𐩥𐩪𐩢𐩩]

مـ]ـلكن / بمشرقن / وهرجهو / وسحتـ]

 [m]lkn b-Ms²rqn w-hrg-hw w-s¹ḥt—

21 𐩥𐩣𐩮𐩬𐩲𐩩 / 𐩫𐩵𐩧 / 𐩥𐩺𐩸𐩵 / 𐩴𐩣𐩲 / 𐩹𐩠𐩷𐩲ـ

ومصنعت / كدر / ويزد / جمع / ذهطعـ 

 [w] mṣnʿt Kdr w-Yzd gmʿ ḏ-hṭʿ-

22 𐩠𐩥 / 𐩨𐩬 / 𐩫𐩵𐩩 / 𐩥𐩢𐩧𐩨 / 𐩥𐩢𐩳𐩧𐩣𐩥𐩩 / 𐩥

هو / بن / كدت / وحرب / وحضرموت / و

 hw bn Kdt w-ḥrb Ḥḍrmwt w-

23 𐩱𐩭𐩹 / 𐩣𐩸𐩬𐩣 / 𐩠𐩴𐩬 / 𐩱𐩹𐩣𐩧𐩺𐩬 / 𐩥𐩲

أخذ / مزنم / هجن / أذمرين / وعـ

 ʾḫḏ Mznm hgn ʾḏmryn w-ʿ—

24  𐩵 / 𐩲𐩨𐩧𐩬 / 𐩥𐩥𐩮𐩢𐩠𐩣𐩥 / 𐩮𐩧𐩭𐩬 / 𐩥𐩦𐩩ـ

د / عبرن / ووصحهمو / صرخن / وشتـ

 d ʿbrn w-wṣḥ-hmw ṣrḫn w-s²t—

25 ـ[𐩱]𐩥 / 𐩥𐩴𐩣𐩲𐩥 / 𐩱𐩰𐩺𐩦𐩠𐩣𐩥 / 𐩢𐩨𐩦𐩩

ـأ]و / وجمعو / أفيشهمو / حبشت]

 [ʾ]w w-gmʿw ʾgys²-hmw Ḥbs²t |

26 𐩥]𐩢𐩣𐩺𐩧𐩣 / 𐩨𐩱𐩱𐩡𐩰𐩣 / 𐩨𐩥𐩧𐩭 / 𐩹 𐩤𐩺ـ]

و]حميرم / بأألفم / بورخ / ذ قيـ]

 [w-]Ḥmyrm b-ʾʾlfm b-wrḫ ḏ-Qy—

27 ـ[𐩼]𐩬 / 𐩹 𐩡𐩪𐩨𐩲𐩩 / 𐩥𐩭𐩣𐩪𐩺 / 𐩥𐩪𐩻 / 𐩣𐩱𐩩𐩣

ـ[ـظـ]ـن / ذ لسبعت / وخمسي / وسث / مأتم

 [ẓ]n ḏ-l-s¹bʿt w-ḫms¹y w-s¹ṯ mʾtm →

Dikilitaşın 2. Yüzeyi

28 𐩥𐩦𐩩𐩱𐩥 / 𐩥 𐩥𐩧𐩵𐩥

وشتأو / و وردو

 w-s²tʾw w-wrdw

29 𐩣𐩤𐩡𐩺 / 𐩪𐩨𐩱 / 𐩥𐩦𐩱

مقلي / سبأ / وشأ

 mqly S¹bʾ w-s²'—

30 𐩣𐩥 / 𐩨𐩬 / 𐩮𐩧𐩥𐩢 / 𐩲

 مو / بن / صروح / ع

 mw bn Ṣrwḥ ʿ—

31 𐩡𐩺 / 𐩬𐩨𐩷𐩣 / 𐩲𐩵𐩺 / 𐩲𐩨ـ

لي / نبطم / عدي / عبـ

 ly Nbṭm ʿdy ʿb—

32 𐩧𐩬 / 𐩥𐩫𐩥𐩮𐩢𐩥 / 𐩬𐩨ـ

رن / وكوصحو / نبـ

 rn wk-wṣḥw Nb—

33 𐩷𐩣 / 𐩹𐩫𐩺𐩥 / 𐩮𐩧𐩥ـ

طم / ذكيو / صروـ

 ṭm ḏkyw s¹rw—

34 𐩩𐩠𐩣𐩥 / 𐩫𐩵𐩧 / 𐩱𐩡𐩥

تهمو / كدر / ألو

 t-hmw Kdr ʾlw |

35 𐩥𐩡𐩣𐩵 / 𐩥𐩢𐩣𐩺𐩧𐩺𐩣

ولمد / وحميريم

 w-Lmd w-Ḥmyrm |

36 𐩥 𐩭𐩡𐩺𐩰𐩩𐩠𐩣𐩥 / 𐩥𐩷𐩠

و خليفتهمو / وطه

 w-ḫlyf-hmw Wṭh

37 𐩥 𐩲𐩥𐩵𐩠 / 𐩹𐩺 / 𐩴𐩵𐩬𐩣 / 𐩥ـ

و عوده / ذي / جدنم / وـ

 w-ʿwdh ḏy Gdnm w-

38 𐩥𐩮𐩢𐩠𐩣𐩥 / 𐩺𐩸𐩵 / 𐩨𐩬

وصحهمو / يزد / بن 

 wṣḥ-hmw Yzd bN—

39 𐩨𐩷𐩣 / 𐩥𐩠𐩲𐩵𐩠𐩣𐩥 / 𐩺𐩵

بطم / وهعدهمو / يد

 bṭm w-hʿd-hmw yd-

40 𐩠𐩥 / 𐩤𐩵𐩣𐩺 / 𐩹𐩫𐩺𐩬 / 𐩪𐩧ـ

هو / قدمي / ذكين / سرـ

 hw qdmy ḏkyn s¹r—

41 ـ𐩥𐩺𐩩𐩬 / 𐩥𐩫𐩥𐩮𐩢𐩠𐩣ـ

ـويتن / وكوصحهمـ

 wytn wk-wṣḥ-hm—

42 𐩥 / 𐩮𐩧𐩭𐩣 / 𐩨𐩬 / 𐩪𐩨𐩱 / 𐩫ـ

و / صرخم / بن / سبأ / كـ

 w ṣrḫm bn S¹bʾ k-

43 𐩻𐩨𐩧 / 𐩲𐩧𐩣𐩬 / 𐩥𐩱𐩥𐩵𐩬

ثبر / عرمن / وأودن

ṯbr ʿrmn((ʿrmn)) w-ʿwdn

44 𐩥 𐩢𐩨𐩦𐩣 / 𐩥𐩣𐩹𐩧𐩰𐩩

و حبشم / ومذرفت

 w-Ḫbs²m w-mḍrft

45 𐩹𐩱𐩰𐩬 / 𐩨𐩥𐩧𐩭 / 𐩹 𐩣𐩹𐩧ـ

ذأفن / بورخ / ذ مذرـ

 ḏ-ʾfn b-wrḫ ḏ-Mḏr—

46 𐩱]𐩬 / 𐩪𐩨𐩲𐩩 / 𐩥𐩨𐩲𐩵𐩬]

أ]ن / سبعت / وبعدن]

 [ʾ]n ḏ-l-s¹bʿt w-bʿd-n

47 𐩥𐩮𐩢𐩠𐩣𐩥 / 𐩹𐩬 / 𐩲𐩠𐩵𐩬

وصحهمو / ذن / عهدن

 wṣḥ-hmw ḏn ʿhdn |

48 𐩠𐩤𐩵𐩣𐩥 / 𐩨𐩧𐩵𐩬𐩬 / 𐩨𐩧𐩻

هقدمو / بردنن / برث

 hqdmw brdnn brṯ

49 𐩺𐩵𐩬𐩬 / 𐩲𐩧𐩨𐩬 / 𐩱𐩡𐩠𐩩

يدنن / عربن / ألهت

 ydnn ʿrbn ʾlht

50 𐩵𐩱 / 𐩴𐩨𐩱𐩥 / 𐩲𐩣 / 𐩺𐩸𐩵 / 𐩥

دأ / جبأو / عم / يزد / و

 dʾ gbʾw ʿm Yzd w-

51 𐩫𐩫𐩡𐩠𐩣𐩥 / 𐩠𐩲𐩵𐩥 / 𐩱𐩺𐩵ـ

ككلهمو / هعدو / أيدـ

 k-kl-hmw hʿdw ʾyd-

52 𐩠𐩣𐩥 / 𐩥𐩧𐩠𐩬𐩠𐩣𐩥 / 𐩨𐩨𐩧𐩵ـ

همو / ورهنهمو / ببردـ

 hmw w-rhn-hmw b-brd—

53 ـ[ـ𐩬𐩬] / 𐩥𐩪𐩧𐩥𐩺𐩩𐩬 / 𐩹 𐩠𐩹ـ

ـ[ـنن] / وسرويتن / ذ هذـ

 [nn] w-s¹rwytn ḏ-hḏ—

54 ــ[𐩫𐩺𐩥] / 𐩫𐩵𐩧 / 𐩥𐩤𐩧𐩬𐩥 / 𐩱𐩤𐩥𐩡ـ

ــ[كيو] / كدر / وقرنو / أقولـ

 [kyw] Kdr qrnw ʾqwl—

55 ـ𐩬 / 𐩱𐩡𐩠𐩩 / 𐩤𐩪𐩵𐩥 / 𐩥𐩣𐩡ـ

ـن / ألهت / قسدو / وملـ

 n ʾlht qs¹dw w-ml—

56 ـ𐩫𐩬 / 𐩹𐩫𐩺 / 𐩲𐩼𐩩𐩣 / 𐩲𐩡𐩺

ـكن / ذكي / عظتم / علي

 kn ḏky ʿẓtm ʿly

57 

أشعبن / لحررتم / و

 ʾs²ʿbn l-ḥrrtm w-

58 𐩱𐩦𐩲𐩨𐩬 / 𐩡𐩢𐩧𐩧𐩩𐩣 / 𐩥

مسرم / وجربتم / وبـ

 ms¹rm w-grbtm wb—

59 ـ𐩧𐩱𐩣 / 𐩥𐩭𐩰𐩴𐩣 / 𐩥𐩬𐩠𐩣𐩩

ـرأم / وخفجم / ونهمت

 rʾm w-ḫfgm w-nhmt →

Dikilitaşın 3. Yüzeyi

60 𐩥𐩮𐩧𐩠𐩣 / 𐩡𐩲𐩹𐩨𐩬 / 𐩲𐩧𐩣𐩬 / 𐩥𐩲ـ

وصرهم / لعذبن / عرمن / وعـ

 w-ṣhrm l-ʿḏbn ʿrmn((ʿrmn)) w-ʿ—

61 ـ𐩥𐩵𐩬 / 𐩥𐩣𐩻𐩨𐩧𐩩𐩬 / 𐩹𐩨 / 𐩣𐩧𐩨 / 𐩥 𐩠ـ

ـودن / ومثبرتن / ذب / مرب / و هـ

 wdn w-mṯbrtn ḏ-b-Mrb wh—

62 ـ𐩥𐩲𐩵𐩠𐩣𐩥 / 𐩨𐩥𐩧𐩭𐩬 / 𐩹𐩮𐩧𐩨𐩬 / 𐩹𐩡ـ

ـوعدهمو / بورخن / ذصربن / ذلـ

 wʿd-hmw b-wrḫn ḏ-Ṣrbn ḏ-l-

63 ـ𐩪𐩨𐩲𐩩 / 𐩥𐩨𐩲𐩵𐩬 / 𐩹𐩫ـ

ـسبعت / وبعدن / ذكـ

 s¹bʿt w-bʿd-n ḏk—

64 ـ𐩺𐩥/ 𐩲𐩸𐩩𐩬 / 𐩥𐩵𐩬 / 𐩲𐩧ـ

ـيو/ عزتن / ودن / عرـ

 yw ʿẓtn w-dn ʿr—

65 ـ𐩨𐩬 / 𐩲𐩵𐩺𐩥 / 𐩠𐩴𐩧𐩬 / 𐩣ـ

ـبن / عديو / هجرن / مـ

 bn ʿdyw hgrn M—

66 ـ𐩧𐩨 / 𐩥𐩤𐩵𐩪𐩥 / 𐩨𐩲𐩩

ـرب / وقدسو / بعت

 rb w-qd s¹w bʿt

67 𐩣𐩧𐩨 / 𐩫𐩨𐩠𐩥 / 𐩤𐩪𐩪𐩣 / 𐩱𐩨 / 𐩣𐩪𐩩𐩡𐩠𐩥 / 𐩥

مرب / كبهو / قسسم / أب / مستلهو / و

 Mrb kb-hw qs¹s¹m ʾb-ms¹tl-hw w-

68 𐩨𐩬𐩠𐩥 / 𐩺𐩰𐩲𐩥 / 𐩲𐩧𐩣𐩬 / 𐩥𐩢𐩰𐩧𐩥 / 𐩻𐩥

بنهو / يفعو / عرمن / وحفرو / ثو

 bn-hw yfʿw ʿrmn((ʿrmn)) w-ḥfrw ṯw |

69 𐩥𐩮𐩢𐩥 / 𐩲𐩧𐩬 / 𐩥𐩨𐩲𐩡𐩥 / 𐩲𐩧𐩬 / 𐩡𐩠𐩥𐩻ـ

وصحو / عرن / وبعلو / عرن / لهوثـ

 wṣḥw ʿrn w-bʿlw ʿrn l-hwṯ—

70 ـ𐩧𐩬 / 𐩲𐩥𐩵𐩬 / 𐩥𐩫𐩥ـ

ـرن / عودن / وكوـ

 rn ʿwdn wkw—

71 ـ𐩳𐩲𐩬 / 𐩡𐩠𐩥𐩻𐩧𐩬 / 𐩲𐩥ـ

ـضعن / لهوثرن / عوـ

 ḍʿn l-hwṯrn ʿw—

72 ـ𐩵𐩬 / 𐩫𐩬 / 𐩳𐩡𐩡𐩣 / 𐩥𐩲𐩥ـ

ـدن / كن / ضللم / وعوـ

 dn kn ḍllm w-ʿw—

73 ـ𐩪𐩣 / 𐩨𐩱𐩦𐩲𐩨𐩬 / 𐩥𐩠𐩴𐩧𐩬 / 𐩥𐩫𐩡 / 𐩧𐩱𐩺𐩥 / 𐩫ـ

ـسم / بأشعبن / وهجرن / وكل / رأيو / كـ

 s¹m b-ʾs²ʿbn w-hgrn wkl rʾyw k-

74 ـ𐩭𐩬𐩺 / 𐩳𐩡𐩡𐩬 / 𐩲𐩡𐩺 / 𐩱𐩦𐩲𐩨𐩬 / 𐩱𐩹𐩬𐩥 / 𐩡𐩠𐩣ـ 

ـخني / ضللن / علي / أشعبن / أذنو / لهمـ 

 ḫny ḍlln ʿly ʾs²ʿbn ʾḏnw l-hm—

75 ـ𐩥 / 𐩡𐩱𐩢𐩨𐩦𐩠𐩣𐩥 / 𐩥𐩱𐩢𐩣𐩧𐩠𐩣𐩥 / 𐩥

ـو / لأحبشهمو / وأحمرهمو / و

 w l-ʾḥbs²-hmw w-ʾḥmr-hmw w-

76 𐩨𐩲𐩵𐩬 / 𐩹𐩱𐩹𐩬𐩥 / 𐩨𐩱𐩦𐩲𐩨𐩬 / 𐩥𐩧𐩵𐩥

بعدن / ذأذنو / بأشعبن / وردو

 bʿd-n ḏ-ʾḏnw b-ʾs²ʿbn wrdw |

77 𐩱𐩤𐩥𐩡𐩬 / 𐩱𐩡𐩠𐩩 / 𐩩𐩮𐩬𐩲𐩥 / 𐩨𐩫𐩵𐩧 / 𐩥𐩫ـ

أقولن / ألهت / تصنعو / بكدر / وكـ

 ʾqwln ʾlht tṣnʿw b-Kdr wk-

78 ـ𐩥𐩮𐩢𐩥 / 𐩪𐩣𐩡𐩫𐩬 / 𐩲𐩣 / 𐩪𐩧𐩥𐩩𐩬 / 𐩱𐩡𐩠𐩩

ـوصحو / سملكن / عم / سروتن / ألهت

 wṣḥw s¹-mlkn ʿm s¹rwtn ʾlht

79 𐩠𐩹𐩫𐩺𐩥 / 𐩡𐩤𐩧𐩬𐩠𐩣𐩥 / 𐩥𐩠𐩲𐩵𐩥 / 𐩱𐩺𐩵𐩠𐩣ـ

هذكيو / لقرنهمو / وهعدو / أيدهمـ

 hḏkyw l-qrn-hmw w-hʿdw ʾyd-hm—

80 ـ𐩥 /𐩣𐩡𐩫𐩬 / 𐩥𐩨𐩬𐩠𐩥 / 𐩴𐩨𐩱 / 𐩣𐩡𐩫𐩬 / 𐩲𐩵𐩺 / 𐩠ـ

ـو /ملكن / وبنهو / جبأ / ملكن / عدي / هـ

 w mlkn w-bn-hw gbʾ mlkn ʿdy h—

81 ـ𐩴𐩧𐩬 / 𐩣𐩧𐩨 / 𐩨𐩬 / 𐩲𐩧𐩣𐩬 / 𐩥𐩱𐩤𐩥𐩡𐩬 / 𐩱𐩡𐩠𐩩 / 𐩫𐩬

ـجرن / مرب / بن / عرمن / وأقولن / ألهت / كن

 grn Mrb bn ʿrmn((ʿrmn)) w-ʾqwln ʾlht kn—

82 ـ𐩥 / 𐩲𐩡𐩣𐩩𐩣 / 𐩹𐩩 / 𐩨𐩬𐩠𐩣𐩥 / 𐩱𐩫𐩪𐩣 / 𐩹 𐩣𐩲𐩠ـ

ـو / علمتم / ذت / بنهمو / أكسم / ذ معهـ

 w ʿlmtm (ḏ)t bn-hmw ʾks¹m ḏ-Mʿh—

83 ـ𐩧 / 𐩨𐩬 / 𐩣𐩡𐩫𐩬 / 𐩥𐩣𐩧𐩴𐩸𐩰 / 𐩹 𐩹𐩧𐩬𐩢 / 𐩥

ـر / بن / ملكن / ومرجزف / ذ ذرنح / و

 r bn mlkn w-Mrgzf ḏ-Ḏrnḥ w-

84 𐩲𐩵𐩡 / 𐩹 𐩰𐩺𐩦𐩥 / 𐩹 𐩻𐩥𐩡𐩣𐩬 / 𐩥 𐩹 𐩦𐩲𐩨𐩬 / 𐩥

عدل / ذ فيشو / ذ ثولمن / و ذ شعبن / و

 ʿdl ḏ-Fys² w-ḏ-(Ṯ)wlmn w-ḏ-S²ʿbn w-

85 𐩹 𐩧𐩲𐩬 / 𐩥𐩹𐩠𐩣𐩵𐩬 / 𐩥𐩹 𐩫𐩡𐩲𐩬 / 𐩥𐩹𐩣𐩠𐩵𐩣 / 𐩥

ذ رعن / وذهمدن / وذ كلعن / وذمهدم / و

 ḏ-Rʿn w-ḏ-Hmdn w-ḏ-Klʿn w-ḏ-Mhdm w-

86 𐩹𐩻𐩩 / 𐩥𐩲𐩡𐩪𐩣 / 𐩹𐩺𐩸𐩬 / 𐩥𐩹𐩹𐩨𐩺𐩬 / 𐩥𐩫𐩨ـ

ذثت / وعلسم / ذيزن / وذذبين / وكبـ

 ḏ-Ṯt w-ʿls¹m ḏ-Yz'n w-ḏ-Ḏbyn w-kb—

87 ـ𐩧 / 𐩢𐩳𐩧𐩣𐩥𐩩 / 𐩥𐩹 𐩤𐩧𐩬𐩩 / 𐩥𐩫𐩥𐩮𐩢𐩠𐩣ـ

ـر / حضرموت / وذ قرنت / وكوصحهمـ

 r Ḥḍrmwt w-ḏ-Qrnt wk-wṣḥ-<h> m—

88 𐩥𐩣𐩢𐩦𐩫𐩩 / 𐩬𐩴𐩦𐩺𐩬 / 𐩥𐩥𐩮𐩢𐩠𐩣𐩥 

ومحشكت / نجشين / ووصحهمو 

 w mḥs²kt ngs²yn w-wṣḥ-hmw

89 /𐩣𐩢𐩦𐩫𐩩 / 𐩣𐩡𐩫 / 𐩧𐩣𐩬 / 𐩥𐩩𐩬𐩨𐩡𐩩

/محشكت / ملك / رمن / وتنبلت

 mḥs²kt mlk Rmn w-tnblt

90 𐩣𐩡𐩫 / 𐩰𐩧𐩪 / 𐩥𐩧𐩪𐩡 / 𐩣𐩹𐩧𐩬 / 𐩥𐩧𐩪ـ

ملك / فرس / ورسل / مذرن / ورسـ

 mlk Frs¹ w-rs¹l Mḏrn w-rs¹—

91 ـ𐩡 / 𐩢𐩧𐩻𐩣 / 𐩨𐩬 / 𐩴𐩨𐩡𐩩 / 𐩥𐩧𐩪𐩡 / 𐩱𐩨𐩫𐩧𐩨

ـل / حرثم / بن / جبلت / ورسل / أبكرب

 l Ḥrṯm bn Gblt w-rs¹l ʾbkrb

92 𐩨𐩬 / 𐩴𐩨𐩡𐩩 / 𐩥𐩫𐩨𐩲𐩵𐩬 / 𐩹 𐩩𐩧𐩺𐩵 / 𐩳𐩡𐩡ـ

بن / جبلت / وكبعدن / ذ تريد / ضللـ

 bn Gblt wk-bʿd-n ḏ-tryd ḍll—

93 ـ𐩬 / 𐩨𐩢𐩣𐩵 / 𐩧𐩢𐩣𐩬𐩬 / 𐩥𐩧𐩵𐩥 / 𐩱𐩦𐩲𐩨𐩬 / 𐩢𐩴

ـن / بحمد / رحمنن / وردو / أشعبن / حج

 n b-ḥmd Rḥmnn wrdw ʾs²ʿbn ḥg

94 𐩨𐩲𐩼𐩩𐩠𐩣𐩥 / 𐩤𐩵𐩣𐩩𐩬 / 𐩦𐩩𐩱𐩠𐩣𐩥

بعظتهمو / قدمتن / شتأهمو

 b-ʿẓt-hmw qdmtn s²tʾ-hmw |

95 𐩲𐩡𐩺 / 𐩣𐩥𐩲𐩵𐩠𐩣𐩥 / 𐩱𐩭𐩧𐩬 / 𐩥𐩫𐩥𐩮𐩢𐩥

علي / موعدهمو / أخرن / وكوصحو

 ʿly mwʿd-hmw ʾḫrn wk-wṣḥw

96 𐩱𐩦𐩲𐩨𐩬 / 𐩨𐩣𐩵𐩩 /𐩹𐩵𐩱𐩥𐩬 / 𐩱𐩭𐩧𐩩𐩬

أشعبن / بمدت /ذدأون / أخرتن

 ʾs²ʿbn b-mdt ḏ-Dʾwn ʾḫrtn |

97 𐩥𐩫𐩱𐩪𐩺𐩥𐩠𐩣𐩥 / 𐩱𐩦𐩲𐩨𐩬 / 𐩨𐩧𐩠𐩣𐩥 / 𐩲𐩹ـ

وكأسيوهمو / أشعبن / برهمو / عذـ

 wk-ʾs¹yw-hmw ʾs²ʿbn br-hmw ʿḏ—

98 ـ𐩨𐩥 / 𐩹 𐩻𐩨𐩧 / 𐩨𐩬 / 𐩲𐩥𐩵𐩬 / 𐩹𐩩𐩤𐩠 / 𐩺𐩲𐩰𐩧

ـبو / ذ ثبر / بن / عودن / ذتقه / يعفر

 bw ḏ-ṯbr bn ʿwdn ḏ-tqh Yʿfr →

Dikilitaşın 4. Yüzeyi

99  𐩨 / 𐩪𐩨𐩱 / 𐩥 𐩱𐩤𐩥𐩡𐩬 / 𐩱ـ

ب / سبأ / و أقولن / أـ

 n-S¹bʾ w-ʾqwln ʾ—

100 𐩡𐩠𐩩 / 𐩫𐩬𐩥 / 𐩲𐩣 / 𐩣𐩡𐩫ـ

لهت / كنو / عم / ملكـ

 lht knw ʿm mlk—

101 ـ𐩬 / 𐩥𐩬𐩼𐩧𐩠𐩣𐩥 / 𐩥𐩫𐩲ـ

ـن / ونظرهمو / وكعـ

 n w-nẓr-hmw wk-ʿ—

102 ـ𐩹𐩨𐩠𐩥 / 𐩨𐩬 / 𐩩𐩨𐩲 / 𐩡ـ 𐩲ـ

ـذبهو / بن / تبع / لـ عـ

 ḏb-hw bn tbʿl ʿ—

103 ـ𐩧𐩬 / 𐩲𐩵𐩺 / 𐩦𐩤𐩧𐩣 / 𐩥𐩫𐩹𐩥

ـرن / عدي / شقرم / وكذو

 rn ʿdy s²qrm wk-ḏ-w—

104 𐩸𐩲𐩥 / 𐩨𐩤𐩵𐩣 / 𐩲𐩥𐩵𐩬 / 𐩤ـ

 زعو / بقدم / عودن / قـ

 zʾw b-qdm ʿwdn q—

105 ـ𐩦𐩨𐩬𐩣 / 𐩹𐩩𐩤𐩠𐩥 / 𐩨𐩱𐩦ـ

ـشبنم / ذتقهو / بأشـ

 s²bnm ḏ-tqhw b-ʾs²—

106 ـ𐩲𐩨𐩬 / 𐩭𐩣𐩪 / 𐩥𐩱𐩧𐩨𐩲𐩺

ـعبن / خمس / وأربعي

 ʿbn ḫms¹ w-ʾrbʿy |

107 𐩱𐩣𐩣 / 𐩷𐩡𐩣 / 𐩥𐩭𐩣𐩪 / 𐩥

أمم / طلم / وخمس / و

 ʾmm ṭlm w-ḫms¹ w-

108 𐩻𐩡𐩻𐩺 / 𐩱𐩣𐩣 / 𐩧𐩺𐩣𐩣 / 𐩥𐩱

ثلثي / أمم / ريمم / وأ

 ṯlṯy ʾmm rymm w-ʾ—

109 𐩧𐩨𐩲𐩩 / 𐩲𐩦𐩧 / 𐩱𐩣𐩣 / 𐩧𐩢ـ

ربعت / عشر / أمم / رحـ

 rbʿt ʿs²r ʾmm rḥ—

110 ـ𐩨𐩣 / 𐩴𐩧𐩨𐩣 / 𐩥𐩢𐩧𐩧𐩥

ـبم / جربم / وحررو

 bm grbm w-ḥrrw |

111 𐩲𐩧𐩣𐩬 / 𐩥𐩣𐩪𐩧𐩠𐩥 / 𐩥𐩦ـ

عرمن / ومسرهو / وشـ

 ʿrmn((ʿrmn)) w-ms¹r-hw w-s²—

112 ـ𐩮𐩬𐩠𐩥 / 𐩥𐩠𐩤𐩦𐩨𐩥 / 𐩹𐩠𐩨

ـصنهو / وهقشبو / ذهب

 ṣn-hw w-hqs²bw ḏhb

113 𐩭𐩨𐩦𐩣 / 𐩶𐩺𐩧 / 𐩱𐩤𐩵𐩣𐩬 / 𐩥

خبشم / غير / أقدمن / و

 Ḫbs²m ġyr ʾqdmn w-

114 𐩬𐩣𐩧𐩺 / 𐩣𐩰𐩡𐩴𐩣 / 𐩥𐩫𐩹

نمري / مفلجم / وكذ

 nmry Mflgm wk-ḏ-

115 𐩧𐩸𐩱𐩥 / 𐩨𐩬 / 𐩺𐩥𐩣𐩬 / 𐩹𐩨𐩠ـ

رزأو / بن / يومن / ذبهـ

 rzʾw bn ywmn ḏ-bh—

116 ـ𐩥 / 𐩺𐩰𐩲𐩬 / 𐩡𐩶𐩸𐩥𐩠𐩣𐩥

ـو / يفعن / لغزوهمو

 w yfʿn l-ġzw-hmw

117 𐩥 𐩤𐩵𐩪 / 𐩨𐩲𐩩𐩬 / 𐩥𐩲𐩥𐩵ـ

و قدس / بعتن / وعودـ

 w-qds¹ bʿtn w-ʿwd—

118 ـ𐩬 / 𐩥𐩲𐩧𐩣𐩬 / 𐩭𐩣𐩪𐩺 / 𐩱𐩱𐩡𐩰ـ

ـن / وعرمن / خمسي / االفـ

 n w-ʿrmn((ʿrmn)) ḫms¹y ʾʾlf—

119 ـ𐩣 / 𐩥𐩻𐩣𐩬 / 𐩣𐩱𐩩𐩣 / 𐩥𐩪𐩵𐩻ـ

ـم / وثمن / مأتم / وسدثـ

 m w-ṯmn mʾtm w-s¹dṯ—

120 ـ𐩣 / 𐩵𐩤𐩤𐩣 / 𐩥𐩪𐩻𐩩 / 𐩥𐩲𐩦ـ

 ـم / دققم / وسثت / وعشـ

 m dqqm w-s¹ṯt w-ʿs²—

121 ـ𐩧𐩺 / 𐩱𐩱𐩡𐩰𐩣 / 𐩩𐩣𐩧𐩣

ـري / أألفم / تمرم

 ry ʾʾlfm tmrm |

122 𐩨𐩤𐩬𐩩𐩬 / 𐩺𐩵𐩲 𐩱𐩡 / 𐩥𐩷ـ

بقنتن / يدع أل / وطـ

 b-qntn Ydʿʾl w-ṭ—

123 ـ𐩨𐩭𐩣 / 𐩻𐩡𐩻𐩩 / 𐩱𐩱𐩡𐩰𐩣

ـبخم / ثلثت / أألفم

 bḫm ṯlṯt ʾʾlfm

124 𐩹𐩨𐩺𐩢𐩣 / 𐩥𐩨𐩤𐩧𐩣 / 𐩥𐩤ـ

ذبيحم / وبقرم / وقـ

 ḏbyḥm w-bqrm wq—

125 ـ𐩷𐩬𐩩𐩣 / 𐩻𐩩𐩺 / 𐩣𐩱𐩩𐩣 / 𐩥𐩪𐩨ـ

ـطنتم / ثتي / مأتم / وسبـ

 ṭntm ṯty mʾtm w-s¹b—

126 ـ𐩲𐩩 / 𐩱𐩱𐩡𐩰𐩣 / 𐩤𐩷𐩬𐩩𐩣

ـعت / أألفم / قطنتم

 ʿt ʾʾlfm qṭntm

127 𐩥𐩻𐩡𐩻 / 𐩣𐩱𐩩𐩣 / 𐩱𐩱𐩨𐩡𐩣

وثلث / مأتم / أأبلم

 w-ṯlṯ mʾtm ʾʾblm

128 𐩪𐩤𐩺𐩣 / 𐩥𐩶𐩧𐩨𐩨𐩣 / 𐩥𐩰𐩮𐩺𐩣

سقيم / وغرببم / وفصيم

 s¹qym ġrbbm w-fṣym

129 𐩥𐩱𐩢𐩵 / 𐩲𐩦𐩧 / 𐩱𐩱𐩡𐩰𐩣 /𐩲𐩡ـ[ـ𐩺]

وأحد / عشر / أألفم /علـ[ـي]

 w-ʾḥd ʿs²r ʾʾlfm ʾl[.]—

130 𐩢𐩡𐩨 / 𐩪𐩤𐩺𐩣 / 𐩹𐩩𐩣𐩧𐩣 / 𐩥𐩫ـ[ـ𐩣𐩡ـ]ـ

حلب / سقيم / ذتمرم / وكـ[ـملـ]ـ

 ḥlb s¹qym ḏ-tmrm wk[ml]—

131 ـ𐩥 / 𐩣𐩤𐩢𐩠𐩣𐩥 / 𐩨𐩻𐩣𐩬𐩺ـ[ـ𐩩 / 𐩥𐩭ـ]ـ

ـو / مقحهمو / بثمنيـ[ـت / وخـ]ـ

 w mqḥ-hmw b-ṯmny[t w-ḫ]—

132 [ـ𐩣𐩪𐩺 / 𐩺𐩣𐩩𐩣 / 𐩥𐩤𐩰[𐩡𐩥 

[ـمسي / يمتم / وقف[لو 

 ms¹y ymtm w-qf[lw]

133 𐩨𐩱𐩢𐩵 / 𐩲𐩦𐩧 / 𐩱𐩥[𐩧𐩭ـ]ـ

بأحد / عشر / أو[رخـ]ـ

 b-ʾḥd ʿs²r ʾw[rḫ]—

134 ـ𐩣 / 𐩨𐩥𐩧𐩭 / 𐩹 𐩣𐩲𐩬 / 𐩹𐩡ـ

ـم / بورخ / ذ معن / ذلـ

 m b-wrḫ ḏ-Mʿn ḏ-l-

135 𐩻𐩣𐩬𐩺𐩩 / 𐩥𐩭𐩣𐩪𐩺 / 𐩥 𐩪ـ

ثمنيت / وخمسي / و سـ

 ṯmnyt w-ḫms¹y w-s¹—

136 ـ𐩻 / 𐩣𐩱𐩩𐩣

ـث / مأتم

 ṯ mʾtm

 

 

 

(1-8) "Rahmân’ın, Mesîh’inin ve Rûhu’l-Kudüs’ün kudreti, yardımı ve rahmetiyle bu Müsned yazıt, Sebe'ye, Zû Raydân’a, Hadramevt’e, Yemen’e, Necd ve Tihâme bedevîlerine hükmeden Câ‘ezî (Aksumî) kralı Ramḥas Zubeymân'ın nâibi Ebrehe’nin emriyle yazılmıştır.

(9-13) Bu yazıt, Yezîd b. Kebşe’nin —Kinde üzerine hâkim olarak tayin edilmişken— isyan edip yeminini bozduğu sırada kaleme alındı. 

(14-18) Onunla birlikte Sebe’nin ileri gelenlerinden Eshar, Murre, Semâme, Ḥaneş, Mersed, Ḥanîf, Zû Halîl ve Yeznîlerden  Ma‘dîkerib b. Sumeyfa‘, He‘ân ve onların müttefikleri Benî Eslem de ayaklandılar.

(19-21) Bunun üzerine (Ebrehe), doğuda düzeni sağlamak üzere Zû Zibnâr adlı kumandanı kralın emriyle gönderdi. Çatışmalar meydana geldi ve Kedûr kalesi zorla ele geçirildi. 

(21-24) Yezîd ise kendisine itaat edenleri topladı; Hadramevt'te savaştı. Yezîd, Zemâr Hicazlı Mâzin’i esir aldı; sonra el-‘Abr’a döndü. Yardım feryadı ulaştı.

(25-27) Bunun üzerine (Ebrehe), Habeşlilerden ve Himyerîlerden oluşan, sayıları binleri bulan orduyu toplamaya başladı. Bu olaylar 657 Himyerî yılında, Zü’l-Kıyâz ayında gerçekleşti

(Milâdî Haziran 547).

(28-33) Ordu, Sırvâh’ın kuzeyinde, Sebe topraklarına, Nebtim bölgesine doğru yürüdü; el-‘Abr istikametine ilerledi. Nebt'e varıldığında

(34-37) (Ebrehe), Lemd’in yukarısındaki Kedûr’a, Habeşli ve Himyerî askerlerden oluşan bir birlik ve iki nâibini gönderdi. Zû Ceden geri döndü. 

(38-40) Yezîd Nebt bölgesinden geldi; elçiler ve askerî birlikler huzurunda elini uzatarak ahd verdi.

(41-46) Bu sırada Sebe’den (Ebrehe’ye) bir haberci geldi: Arim Seddi, istinat duvarı, Hubşem, su kanalları ve duvarlar çökmüştü. Bu olay yedinci yılın Zü’l-Mezrâ ayında meydana geldi (Milâdî Temmuz 547).

(47-52) Ardından, Yezîd’le gelmeyen bedevîlerin elçilerinin geldiği haberi ulaştı. 

(53-55) Hepsi ahitleşti, ellerini uzattı ve Kedûr’da nöbet tutmak üzere gönderilen birliklere rehineler verdiler. İsyan eden ileri gelenler de bunu yaptı.

(55-61) Bunun üzerine kral (Ebrehe), Sebe kabilelerini, seddi kurtarmak için toplantıya çağırdı: toprak ve molozun temizlenmesi, su yollarının açılması, çamurun kaldırılması, yeni inşa için yontulmuş taşların kesilmesi, taşların düzeltilip parlatılması, temelden yıkılan kısımların yenilenmesi ve Me’rib’de meydana gelen hasarın onarılması için…

(62-65) Bu çalışmalar yedinci yılın Zü’s-Sarâb ayında yapıldı (Milâdî Ekim 547). Daha sonra bedevîler ve Araplar davet edildi; Me’rib şehrine geldiler. 

(66-67) Me’rib kilisesinde bir ayin (kıddâs) yapıldı; papazlar oradaydı. 

(68-72) Ardından sedde yöneldiler; kazı yaparak doğru temel tabakasına ulaştılar, sağlam kayaları yardılar, temelde yeniden inşa için esasları attılar.

(72-75) Bu sırada Me’rib'de ve kabileler arasında bir hastalık – veba ortaya çıktı. Salgının yayıldığını gören (Ebrehe), Habeşlilere ve Himyerîlere izin vererek onları geri gönderdi; sonra kabilelere de çıkış izni verdi.

(76-79) Ardından Kedûr’da sığınmış olan ileri gelenler geldi. Kral da, daha önce oraya gönderdiği birliklerle birlikte geldi. Hepsi ahitleşti ve ellerini kralın eline koydular.

(80-86) Kral, seddden Me’rib şehrine döndü; yanında daha önce oğlu Aksum Zû Mu‘âhir, Mâlik Mürcezef Zû Zerânih, ‘Adl Zû Fâyiş, Zû Sümân, Zû Şa‘bîn, Zû Ru‘ayn, Zû Hemdân, Zû Kilâ‘, Zû Mehdem, Zû Sât, Eslem, Zû Yezen, Zû Zübyân, Hadramevt’in büyüğü, Zû Karnât ve diğer ileri gelenler vardı.

(87-91) Sonra Necaşî kralının elçisi Mahşeket, Rum (Bizans) kralının elçisi, Fars kralının elçisi, Mudar’ın elçileri, Hâris b. Cebele’nin elçileri ve Ebû Kerib b. Cebele’nin elçileri geldi. 

(92-96) Bu, Rahmân’ın hamdiyle sona eren vebadan sonra gerçekleşti. Kabileler tekrar birlikte toplanmak üzere döndüler. 

(97-103) Son çağrıya belirlenen sürede icabet ettiler; yanlarında buğday getirdiler. Önceden yıkılmış olan kısımları onardılar; doğu yönünü ve yeni ön cephesini tamir ettiler.

(104-110) Yapılan işin ölçüsü: 45 zira‘ uzunluk, 35 zira‘ yükseklik, 14 zira‘ genişlik idi.

(111-114) Sed için sert kayalar yarıldı, zemin kazındı, çamur kaldırıldı, yeni yapılar yapıldı. Eski olmayan bronz (altın/alaşım) kaplamalar, Hubşem ve su kanalları (miflec) yenilendi.

(115-120) Bu çalışmalara, kilisedeki ayinden sedde dönüşlerine kadar geçen sürede harcanan miktar:

5.806/50.806 ölçek un,

(120-124)  16.000/26.000 (ölçü) hurma,

3.000 sığır,

(125-130) küçükbaş hayvanlardan 307.000 baş,

300 deve,

çeşitli içecekler, misafir ve işçilere ikramlar,

hurmadan yapılan içecekler…

(131-136) Çalışmalar 58 günde tamamlandı. Ardından 11. ayda geri döndüler. Bu yazıt 658 yılının Zü’l-Mu‘în ayında yazıldı (Milâdî Mart 548)."

Burada Ebrehe’nin Kinde kabilesiyle yaptığı savaştan söz edilir. Buna göre Ebrehe’nin Kinde’ye kendi adına nâib olarak atadığı Yezîd b. Kebşe, Ma‘dîkerib b. Sumeyfa‘ ve bazı Yemenli kabile reisleri Ebrehe’ye karşı isyan etmişlerdir.

Ek

Kısa zamanda Yemen’in birçok farklı yerinde ayaklanmalar başlamış fakat sonrasında güçlü kabilelerin desteğini alan Ebrehe, Kinde’yle yaptığı savaş sonunda varılan anlaşma ile Yemen’de sükûneti sağlamıştır.

(Cevâd Ali, III, 486; Mehrân, s. 378)

Ebrehe, CIH 541 yazıtında ayrıca bu siyasî karışıklıklardan sonra tartışmalı hâle gelen meşruiyetini pekiştirmek için Me’rib seddini tamir ettirişinden bahseder. Bu yazıttan yola çıkarak Cevâd Ali bu tamirin iki defa yapıldığını ve bu tamirlerin ilkinin Himyer takvimine göre 657 yani M. 542, ikincisinin ise 658 yani M. 543 tarihlerinde olduğunu ifade eder. Bu tamir işinde Sebe’li Hristiyanlar istihdam edilmiş ve çalışmalar ciddiye alınıp bir sene gibi kısa bir sürede bitirilmiştir. Ebrehe ayrıca burada inşa ve işçi masraflarından da bahseder. Ebrehe bu yazıtta Me’rib kentine geçtiğini ve burada bir kilise yapımı vesilesiyle tertip edilen bir toplantıya katıldığını kaydeder. Bölgedeki diğer güçleri temsil eden elçilerin de iştirak ettiği bu toplantı Arabistan’da büyük bir yankı uyandırmıştır. Aynı zamanda elçiler de gördükleri şâşaadan oldukça etkilenmişlerdir.

Bu yazıta göre gelen elçiler üç kategoride tasnif edilmiştir. Necâşî Ramhas Zubeymân’ı ve Bizans İmparatorunu temsil eden elçiler 

𐩣𐩢𐩦𐩫𐩩

محشكت

“Mahşeket” (Sebe’ dilinde zevce ya da kız kardeş manasına gelen bir ifadedir; bununla yakınlık belirten bir elçilik kastedilir) olarak anılır. Pers İmparatoru elçisi 

𐩩𐩬𐩨𐩡𐩩

تنبلت

“Tenebbelet” (öncekinden daha resmî bir statüde olup diplomatik görevli manasında bir ifadedir) kelimesiyle anılırken Gassân ve Hîre elçileri de yalnızca “Resul” (elçi) şeklinde anılmıştır. Bu heyetlerin tam olarak hangi sebeple Me’rib’e gittikleri bilinmemektedir. Fakat bu elçilerin Ebrehe’yi kendi taraflarına çekmek için orada bulundukları tahmin edilebilir. Zira bölge üzerinde Bizans ve Farslar arasındaki siyasî mücadele aşikârdır.

EBREHE YAZITLARINDAN Murayğân 1/Ry 506 YAZITI

Ebrehe dönemine ait bir başka yazıt ise ciddi manada zarar görmüş olan ve bazı kelimeleri okunamayan on satırlık Murayğân 1/Ry 506 yazıtıdır.

 M. 552 tarihli bu yazıtta Ebrehe’nin Me‘ad kabilesi ile Hulubân’da yaptığı savaş, Benî Âmir ve bazı kabilelerin ayaklanmasının bastırılması ve onlardan alınan rehineler zikredilir.

Sayın @ofnajd yazıtın tarihi için Milâdî 546/547 yıllarını @ARCH1993 ise 535/547 yıllarını vermiştir.

Ayrıca başka bir kalkışmanın daha bastırılmasından ve Amr b. Münzir’in Me‘ad kabilesinin yöneticisi olarak yerinde bırakılmasından da söz edilir. Burada yapılan harekât Orta Arabistan’a yapılan “dördüncü sefer” olarak nitelenir. 

Diğer taraftan Hîre ve Yemen hükümdarlarının Habeşlilerle ilişkilerinden ve Yemen’in Me‘ad üzerindeki nüfuzundan da bahsedilir ki Yemen Tübba‘larının bu kabileye önceden de yönetici tayini yaptıkları bilinmektedir. Bu yazıtta adı geçen Amr b. Münzir’le (babası Münzir’in veliahtı olarak) Ebrehe’nin, Orta Arabistan’da meskûn kabilelerin Güney Arabistan’a sızmamaları veya rahatsızlık vermemeleri güvencesiyle Hîrelilerin bu bölgeye hâkim olabilmesi hususunda ittifak etmiş olabilecekleri veya Yemen’in ticaret yollarının güvenliği konusunda anlaşmış olabilecekleri tahmin edilmiştir.

Murayğân 1/Ry 506 yazıtı, üzerinde en çok tartışılan önemli bir belge niteliğindedir. Bu sebeple yazıtın yorumlanması hususunda birçok ihtilaf ortaya çıkmıştır. Önceleri bazı çevirmenler tarafından bu yazıtta anlatılan iki seferden biri olan Turâbe’ye yapılan seferin devamında Fil Hadisesinin vukûa geldiği iddialarında bulunulmuştur. (Aselî, II, 40.)

Örnek olarak; “Bu sefer Ebrehe’nin Mekke’ye yaptığı seferin bir hazırlığıdır.” değerlendirmesi, yazıtı Almanca’ya çeviren Caskel’e aittir. Altheim ve Stiehl ise yazıtta anlatılan harekâtın aslında Fil Seferi olduğunu iddia ederler. Metnin Rusça çevirisini yapan Lundin ise yaptığı eleştirilerle bu tahminlere katılmaktadır.

O, "Fil seferi"nin takriben M.S 563 yılında vaki olduğunu kabul etmektedir. 

Ayrıca Sayın @ARCH1993 'da yazıtın tarihi ile Fil Vakası arasında 18 yıl olduğunu, yazıtta geçen yerlerin Mekke'ye uzak olduğunu, kabile isimlerinin Mekke'de bulunan kabileler olmadığını ve ismi geçen şahısların tarihi kayıtlarda (Fil Seferi ile ilgili olarak) yer almadığını öne sürerek bu yazıtın Fil Seferi'nden bahsetmediğini belirtiyor.

Burada bu ilitilafla ilgili olarak bir kaç mütalaa yapılabilir: İbnü'l­ Kelbî'nin Resûlullah'ın ﷺ "Fil seferi"nden 23 yıl sonra doğduğunu ifade ettiği rivayeti, Lundin'in iddia ettiği gibi "tek bir rivayet" değildir.

Ek

 

Resûlullah'ın ﷺ "Fil günü" nde veya "Fil yılı" nda doğmadığını ifade eden bazı rivayetler vardır. Bu rivayetlerden biri, önemli bir tanesi burada zikredilebilir:

"İbn Şihab (el-Zühri): Kureyş, Resûlullah'ın ﷺ kronolojisi öncesini "Fil" zamanından başlatarak sayarlardı. Fil olayı ve Ficar savaşı arasını 40 yıl sayarlardı. Ficar savaşı ve Hişam b. Muğire'nin ölümü arasını 6 yıl sayarlardı. Hişam'ın ölümü ve Kabe'nin inşası arasını 9 yıl sayarlardı. Kabe'nin inşası ve Resûlullah'ın ﷺ Medine'ye hareketi arasını (yani hicret) 15 yıl sayarlardı. O (Resûlullah' ﷺ) (15 içerisinde) beş yıl vahiy inmeden önce (Mekke'de) kaldığı dönem. Kronolojinin sıralaması bilindiği üzere devam etmiştir. Zührî'nin bu rivayeti, Zübeyr b. Bekkarın "Neseb-i Kureyş" inde kayıtlıdır ve İbn Asakir'in "Tarih-u Dımeşk" inde zikredilmektedir. 

Bu rivayet Resûlullah'ın ﷺ doğum tarihi ile doğrudan bağlantılı olmamakla birlikte itimad-ı şayan gözükmektedir. "Fil Seferi"nin tarihini M.S. 552 olarak tespit eder. Bu tarih, Ry 506 Murayğân yazıtı için Beeston tarafından verilen tarihin tam olarak aynısıdır. Altheim ve Stiehl'in önerisi buna göre doğru gözükmektedir: "Yazıtın "Fil Seferi"nin bir kaydı olduğu açıktır."

 J. Kister ise Beeston’un tarihlendirmesini esas alarak bazı değerlendirmelerde bulunur.

(J. Kister, “Hulubân Seferi (Ebrehe’nin Seferi Üzerine Yeni Bir Bakış)” (çev. Fatih Erkoçoğlu), Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, C. 14, Sy. 2, yy.)

Ayrıca bu yazarlar metinde yapıldığı zikredilen seferlerle alakalı olarak birçok farklı yorumlar da yapmışlardır.

(Ayrıntılı olarak incelemek için > Cevâd Ali, III, 496-500)

Zikredilen tartışmalar sebebiyle Abdel Monem Sayed, bu yazıtı bulmuş ve ne yazıldığını yerinde incelemiştir.

Yazıtın resimlerini çekerek okunaksız harfleri çözmeye çalışmıştır. Ayrıca bunu yaparken ensâb ilminden faydalanmış ve kabileleri yazıtın yazıldığı tarihteki konumlarıyla karşılaştırarak bazı değerlendirmelerde bulunmuştur. Sayed, bu yazıtı çözme çabası neticesinde daha önce yapılmış çözümlemelere nazaran bazı noktalarda farklı bir tercüme ortaya çıkarmıştır.

(Abdel Monem A. H. Sayed, “Emendations to the Bir Murayghân Inscrption Ry 506 and a New Minor Inscription from There”, Proceedings of the Twenty First Seminar for Arabian Studies, Durham 1988, 131-143.)

Asir bölgesinden 20 km uzaklıkta Teslis'in batısında Murayğân kuyularının yakınında bulunan, yerden 8 m yükseklikte, 5 m uzunluğunda ve 440 karakterden ve 10 satırdan oluşan Ebrehe’nin Arap Müsned yazısıyla yazılmış Hulubân Seferi Yazıtının metni ve Günümüz Arap hattındaki karşılığı;

  1 𐩨𐩭𐩺𐩡 / 𐩧𐩢𐩣𐩬𐩬 / 𐩥𐩣𐩪𐩢𐩠𐩥 / 𐩣𐩡𐩫𐩬 / 𐩱𐩨𐩧𐩠 / 𐩸𐩺𐩨𐩣𐩬 / 𐩣𐩡𐩫 / 𐩪𐩨𐩱 / 𐩥𐩹 𐩧𐩺𐩵𐩬 / 𐩥𐩢𐩳𐩧𐩣𐩥𐩩

بخيل / رحمنن / ومسحهو / ملكن / أبره / زيبمن / ملك / سبأ / وذ ريدن / وحضرموت

 b-ḫyl Rḥmnn w-ms¹ḥ-hw mlkn ʾbrh zy-bmn((ʾbrh Zbymn)) mlk S¹bʾ w-ḏ-Rydn w-Ḥḍrmwt

   2 𐩥𐩺𐩣𐩬𐩩 / 𐩥𐩧𐩱𐩲𐩧𐩨𐩠𐩣𐩥 / 𐩷𐩥𐩵𐩣 / 𐩥𐩩𐩠𐩣𐩩 / 𐩪𐩷𐩧𐩥 / 𐩹𐩬 / 𐩪𐩷𐩧𐩬 / 𐩫𐩶𐩸𐩺𐩥

ويمنت / ورأعربهمو / طودم / وتهمت / سطرو / ذن / سطرن / كغزيو

 w-Ymnt w-{r}ʾʿrb-hmw Ṭwdm w-Thmt s¹ṭrw ḏn s¹ṭrn k-ġzyw

   3 𐩣𐩲𐩵𐩣 / 𐩶𐩸𐩥𐩩𐩬 / 𐩧𐩨𐩲𐩩𐩬 / 𐩨𐩥𐩧𐩭𐩬 / 

𐩹 𐩻𐩨𐩩𐩬 / 𐩫𐩤𐩪𐩵𐩥 / 𐩫𐩡 / 𐩨𐩬𐩺 / 𐩲𐩣𐩧𐩣

معدم / غزوتن / ربعتن / بورخن / ذ ثبتن / كقسدو / كل / بني / عمرم

 Mʿdm ġzwtn rbʿtn b-wrḫn ḏ-Ṯbtn k-qs¹dw kl bny-ʿmrm

   4 𐩥𐩹𐩫𐩺 / 𐩣𐩡𐩫𐩬 / 𐩱𐩨 𐩴𐩨𐩧 / 𐩨𐩲𐩣 / 𐩫𐩵𐩩 / 𐩥𐩲𐩡 / 𐩥𐩨𐩦𐩧𐩣 / 𐩨𐩬 / 𐩢𐩮𐩬𐩣 / 𐩨𐩲𐩣

وذكي / ملكن / أب جبر / بعم / كدت / وعل / وبشرم / بن / حصنم / بعم

 w-ḏky mlkn ʾbgbr b-ʿm Kdt w-ʿl w-Bs²rm bn-Ḥṣnm b-ʿm

   5 𐩪𐩲𐩵𐩣 / 𐩥𐩣𐩧𐩵𐩣 / 𐩥𐩢𐩳𐩧𐩥 / 𐩤𐩵𐩣𐩺 / 𐩴𐩺𐩦𐩬 / 𐩲𐩡𐩺 / 𐩨𐩬𐩺 / 𐩲𐩣𐩧𐩣 / 𐩫𐩵𐩩 / 𐩥𐩲𐩡 / 𐩨𐩥𐩵 / 𐩹𐩣𐩧𐩭 / 𐩥𐩣𐩧𐩵𐩣/ 𐩥𐩪𐩲𐩵𐩣 / 𐩨𐩥𐩵

سعدم / ومردم / وحضرو / قدمي / جيشن / علي / بني / عمرم / كدت / وعل / بود / ذمرخ / ومردم/ وسعدم / بود

 S¹ʿdm w-Mr(dm) w-(ḥ)ḍrw qdmy gys²n ʿly Bny-ʿmrm Kdt w-ʿl b-wd (ḏ)-Mr(ḫ)( w)-Mrdm w-S¹ʿdm b-wd

   6 𐩨𐩣𐩬𐩠𐩡 / 𐩩𐩧𐩨𐩬 / 𐩥𐩠𐩧𐩴𐩥 / 𐩥𐩱𐩯𐩧𐩥 / 𐩥𐩶𐩬𐩣𐩥 / 𐩹 𐩲𐩪𐩣 / 𐩥𐩣𐩭𐩳 / 𐩣𐩡𐩫𐩬 / 𐩨𐩢𐩡𐩨𐩬 / 𐩥𐩵𐩬𐩥

بمنهل / تربن / وهرجو / وأسرو / وغنمو / ذ عسم / ومخض / ملكن / بحلبن / ودنو

 b-mnhl Trbn w-hrgw w-ʾs³rw w-ġnmw ḏ-ʿs¹m w-mḫḍ mlkn b-Ḥlbn w-dnw

   7 𐩫𐩼𐩡 / 𐩣𐩲𐩵𐩣 / 𐩥𐩧𐩠𐩬𐩥 / 𐩥𐩨𐩲𐩵𐩬𐩠𐩥 / 𐩥𐩯𐩲𐩠𐩣𐩥 / 𐩲𐩣𐩧𐩣 / 𐩨𐩬 / 𐩣𐩹𐩧𐩬

كظل / معدم / ورهنو / وبعدنهو / وسعهمو / عمرم / بن / مذرن

 (k)-ẓl Mʿdm w-rhnw w-bʿd-n-hw ws³ʿ-hmw ʿmrm bn Mḏrn

   8 𐩥𐩧𐩠𐩬𐩠𐩣𐩥 / 𐩨𐩬𐩠𐩥 / 𐩥𐩪𐩩𐩭𐩡𐩰𐩠𐩥 / 𐩲𐩡𐩺 / 𐩣𐩲𐩵𐩣 / 𐩥𐩤𐩰𐩡𐩥 / 𐩨𐩬 / 𐩢𐩡ـ

ورهنهمو / بنهو / وستخلفهو / علي / معدم / وقفلو / بن / حلـ

 w-rhn-hmw bn-hw w-s¹tḫlf-hw ʿly Mʿdm w-qflw bn Ḥl—

   9 ـ[ـ𐩨ـ]ـ𐩬 / [𐩨ـ]ـ𐩭𐩺𐩡 / 𐩧𐩢𐩣𐩬𐩬 / 𐩥𐩧𐩭𐩠𐩥 / 

𐩹 𐩲𐩡𐩬 / 𐩹 𐩡𐩻𐩬𐩺 / 𐩥𐩪𐩻𐩺 / 𐩥𐩪

ـ[ـبـ]ـن / [بـ]ـخيل / رحمنن / ورخهو / ذ علن /

 ذ لثني / وسثي / وس

 [b]n [b-]ḫyl Rḥmnn wrḫ-hw ḏ-ʿln ḏ-l-ṯny w-s¹ṯy w-s¹

      10 𐩻 / 𐩣𐩱𐩩𐩣

ث / مأتم 

ṯ mʾtm

 

Ek

“(1) Rahmân'ın ve O’nun Mesihinin kudreti adına. Kral Ebrehe Zubeymân, Sebe’nin, Zû Raydân’ın ve Hadramevt’in 

(2-3) ve Yemenât ve orada dağlık ve sahil düzlüklerinde yaşayan Araplar’ın kralı, 

𐩹𐩻𐩨𐩩𐩬

ذثبتن

zSBTN (Nisan) ayında Me‘ad’a yaptığı baskın sırasında, dördüncü baskında [ve] bütün Beni Âmir’in başkaldırdığı sırada bu yazıtı yazdı.

(4) Kral, 

𐩱𐩨𐩴𐩨𐩧

ابجبر (أبي جبر)

‘BCBR’yi (Ebî Cebr) Kinde ve ‘Alâ ile birlikte görevlendirdi ve Bişr b. Hısn’ı ise 

(5) Sa‘d Kabilesi (al-‘Aşira) ve Murâd Kabilesi ile birlikte görevlendirdi. Onlar (bu iki görevli komutan) birçok ordu önünde boy gösterdiler [Ebrehe önünde saygı gösterisinde bulundular]. 

Beni Âmir’e karşı Kinde duruyordu ve hepsi Zû Merh vadisindeydiler ve Murâd ile Sa‘d ise 

(6) 𐩩𐩧𐩨𐩬

تربن (تربة)

TRBN (Turâbe) yolu üzerindeki vadide idiler. Onlar (düşmanı) çevirip kılıçtan geçirdiler, esir ettiler ve büyük miktarda ganimet elde ettiler. Kral ise Hulubân’da savaştı ve (Me‘ad’ın orduları) yenilgiye uğradı ve 

(7) Me‘ad’ı gölgeleri gibi takip edip onları teslim olmaya zorladı. Bütün bunlardan sonra, (Mae'ad kabilesi) Amr b. el-Münzir'i, (Ebrehe ile) müzakerede yetkilendirdi (bunun üzerine Amr)

(8) oğlunu rehin olarak verdi. Ebrehe de onu Meʿad üzerine vali (naib) tayin etti.

(9-10) Böylece Ebrehe Rahmân'ın kudreti sayesinde 662 (M. 552) yılının 

𐩹𐩲𐩡𐩬

ذعلن (ذو علان)

z-‘LN (Eylül) ayında Hulubân’dan döndü.”

Yazıtta verilen “662 yılının 

𐩹𐩲𐩡𐩬

ذعلن (ذو علان)

Zû’allân ayında” şeklindeki tarih Himyerî takvime göredir. Himyerî takvimine göre 662 olan tarihin miladî karşılığı 552’dir. 

İngilizcesi:

   1 By the power of Rḥmnn and his Messiah, the king Abraha who is in Yemen, king of Sabaʾ, ḏu-Raydān, Ḥaḍramawt,

   2 Ymnt and his nomads of Ṭwdm and Thmt wrote this inscription when he had raided Mʿdm

   3 in the fourth raid, in the month ḏ-Ṯbtn, and when all the Bny-ʿmrm had revolted.

   4 Now the king sent ʾbgbr with Kinda and ʿl, and Bs²rm son of Ḥṣnm with

 5 S¹ʿdm and Mrdm, and these two commanders of the army were present (= fought), (namely) Kinda and ʿl against Bny-ʿmrm, in the wadi ḏ-Mrḫ and Mrdm and S¹ʿdm in the wadi

   6 at the well of Trbn, and they slew and made captive (the enemy) and took booty in great numbers. And the king did battle at Ḥlbn, and Mʿdm submitted

   7 to (his) protection and gave hostages. And then ʿmrm bn Mḏrn negotiated (with Abraha)

   8 and gave him his son as hostage, and (the king?) appointed him as viceroy on Mʿdm. So (Abraha) returned from Ḥl-

   9 bn by the power of Rḥmnn, in the month of ḏ-ʾln, of (the year) 662. 

[2-3 G. and J. Ryckmans (the latter: 1953 a: 340) as well as Gajda 1997 think the subject of the verb ġzyw is Maʿadd (Gajda chaged opinion in 2004 b: 88).

5 "and they (i.e. the two commanders) presented themselves in front of the main army" (Sayyed, qdmy as preposition).

6-7 "and (the king) pursued Maʿadd like their shadow and forced them to give hostages" (Sayyed).

8 "and (ʿmrm bn Mḏrn) agreed to give hostages from al-Mundhir, for al Mundhir had invested him (ʿAmr) with the governorship over Maʿadd" (Sayyed following Beeston).]

Murayghân 1/Ry 506 yazıtı üzerine bu kadar çalışma yapılmış olmasına rağmen, bu yazıtın Fil Vakası için makul bir çerçeve sunup sunmadığı konusunda son sözü Sayın @mufidyuksel'den bekliyoruz.

Bu yazıtlardan sonra keşfedilen fillerden de bahseden bu yeni yazıtı da incelemek faydalı olacaktır.

Nâ'it Yazıtı

والله أعلم بالصواب 

سبحانك لا علم لنا إلا ما علمتنا إنك أنت العليم الحكيم